Byltyr elordada ótken EKSPO kórmesinde usynylǵan jobalardyń ıgiligin kóre alamyz ba? Zamanaýı ozyq ıdeıalar otandyq óndiristen óz ornyn qanshalyqty tapty? Osy máseleler jýyrda Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda qaralǵan bolatyn. Ekspo-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesinde kórsetilgen jobalardy engizý jáne paıdalaný týraly elimizdiń Energetıka mınıstri Q.Bozymbaev pen Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıev baıandady.
Qazirgi tańda engizý úshin 115 tehnologııa irikteldi (ákimdikter – 102 tehnologııa, kompanııalar – 13 tehnologııa). Osy rette 16 tehnologııa búginde paıdalanylyp jatyr, 2018 jyldyń sońyna deıin 20 tehnologııa engiziledi. Q. Bozymbaevtyń aıtýynsha, búginde ákimdikter men kompanııalar atalǵan tehnologııalardy engizý boıynsha jol kartalaryn ázirlep, bekitti.
Qazirgi ýaqytta munaı men gaz salasynda Reseı, AQSh, Qytaı men Fınlıandııanyń 9 tehnologııasy anyqtaldy, onyń ishinde 7 tehnologııany ákimdikter, 2 tehnologııany kompanııalar tańdady. «Elektr energetıkasy» baǵyty boıynsha 72 tehnologııa anyqtaldy, onyń ishinde 63-in ákimdikter tańdap otyr.
Sondaı-aq «Qazatomónerkásip», «Embimunaıgaz», «QazTransOıl», «KEGOC» kompanııalary buǵan deıin tańdaǵan 9 tehnologııa boıynsha jumystaryn jalǵastyrýda. «Kómir» baǵyty boıynsha 3 tehnologııa tańdaldy. Bul tehnologııalar 2019-2020 jyldary engiziledi. «Ekologııa» baǵyty boıynsha ákimdikter men kompanııalar turmystyq jáne ónerkásiptik taýarlary tazartý, aýa sapasyn baqylaý jáne qaldyqtardy basqarý salasynda 31 tehnologııany tańdady», dedi Q.Bozymbaev.
Energetıka mınıstrliginiń derekterine sáıkes, ákimdikter men kompanııalar osy tehnologııalardy bekitilgen jol kartalaryna sáıkes engizý boıynsha belsendi jumys júrgizip jatyr. Birinshi kezeńde ákimdikter dástúrli otyndy paıdalanýdy azaıtýǵa, qalalyq ortany jaqsartýǵa jáne atmosferaǵa zııandy shyǵaryndylardy azaıtý arqyly qorshaǵan ortany jaqsartýǵa múmkindik beretin 16 tehnologııany engizdi.
Aıtalyq, Aqtóbe oblysynyń ákimdigi 6 tehnologııany tańdady. Germanııanyń «AN Bonus» jel elektr stansalary «Zarý» ShQ jáne «Jel energo» JShS-da engizilse, AQSh-tyń «General Electric International Inc» GE sanatyndaǵy redýktorlary «General Electric International Inc» munaı-gaz salasyna arnalǵan detanderleri, Qytaıdyń tuzasty kesheniniń uńǵymalarynda jerasty qyrtystaryn gıdravlıkalyq jarý jáne bir mezette qumatqysh perforasııa tehnologııasy munaı men gaz ónimin avtomatty toptyq ólsheý qurylǵylary da óńir ekonomıkasyn óristetýge qoldanylady.
Budan ózge, Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń ákimdikteri «Smart oryndyq» tehnologııasyna «quda túsken» edi. Alty smart oryndyq Qaraǵandy qalasynda, tórt oryndyq Petropavl qalasynda ornatyldy. Qostanaı oblysynyń ákimdigi «Vissmann qazandyq qondyrǵysy» nemis tehnologııasyn engizý arqyly jylýmen jabdyqtaýdyń sapasyn jaqsartyp, jylý energııasynyń ónimdiligin arttyrýda. Sonymen qatar qytaılyq «kún batareıalary» tehnologııasy negizinde Lısakov qalasynda uzyndyǵy 1,7 shaqyrym bolatyn avtonomdy jaryqtandyrý jelisi ornatyldy. Bul elektr energııasy tóleminiń únemdiligi jylyna 1 mln teńgeni quraıdy. Oblystaǵy Naýryzym jáne Denısov aýdandarynda qýattylyǵy 4 kVt bolatyn qytaılyq «gıbrıdti jel-kún elektr stansasy» tehnologııasy saıabaqtardy jaryqtandyrady.
Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń ákimdikteri «uzaq janatyn qazandyqtar» atty nemis tehnologııasyn tańdaǵan bolatyn. Qazirgi ýaqytta bul qazandyqtar Pavlodar oblysynyń Jelezın aýdanyndaǵy 23 bilim berý mekemesinde ornatylsa, Soltústik Qazaqstan oblysynyń nysandarynda 73 qazandyq ornatyldy. Atalǵan tehnologııa otyn shyǵynyn 1,5-2 esege deıin azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul burynǵy qazandyqtarǵa qaraǵanda ekologııalyq turǵydan 8 ese tıimdi. Sonymen qatar 2018 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimdigi «Bıomassadaǵy qazandyqtardy ornatý» polıak tehnologııasyn engizdi. Onyń artyqshylyǵy – kúldiń jáne atmosferaǵa shyǵarylatyn zııandy zattardyń bolmaýy, sondaı-aq kómirli qazandyqtarǵa qaraǵanda 2 ese únemdi. Qazirgi tańda oblys ákimdigimen bıýdjettik saladaǵy nysandarda jáne kásipkerlik nysandarynda 73 qazandyq ornatylǵan.
Q. Bozymbaev sondaı-aq otandyq tehnologııalardyń engizilýi týraly baıandady. Máselen, ǵalym A. Álimǵazınniń «SN-62 markaly jylý sorǵysy» jobasy Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdanynda kún energııasy esebinen sýdy tikeleı jylytý úshin engizildi. Ǵalym A. Bolotovtyń «jel rotorly týrbınasy» jobasyn da osy oblys qajetke jaratpaq. Ǵalym A. Jylqyshınovanyń EKSPO kórmesinde kórsetilgen «qýaty 500 kVt bógetsiz tıimdi shaǵyn SES» jobasy Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Rıdder qalasyndaǵy Kedrovka ózeninde iske asyry- latyn jobalardyń tizimine kirdi. Al ǵalym D.Baıseıitovtiń «Gelıokollektorlar paıdalanylatyn gelıoqazandyqtar» jobasyn «Qazatomónerkásip» UAK» AQ bıyl óndiriske engizýdi josparlap otyr.
О́z kezeginde, Bilim jáne ǵylym mınıstri E. Saǵadıev kórmede usynylǵan jańa tehnologııalardy paıdalaný aıasynda belgilengen merzimge sáıkes belsendi jumystar júrgizilip jatqanyn atap ótti.
«Qazirgi kezde sheteldik ýnıversıtettermen, kompanııalarmen, uıymdarmen, JOO-larmen, vedomstvolyq baǵynyshty ǴZI-men jasalǵan kelisimderdiń, kelisimsharttar men memorandýmdardyń nátıjesinde 14 baǵdarlama men joba iske asyrylyp jatyr, onyń ishinde 12-si JOO-larda», dedi E. Saǵadıev.
Budan ózge, EKSPO-2017 materıaldaryn bilim berý prosesine engizý men paıdalaný aıasynda Petropavl qalasynda balalarǵa arnalǵan AT ortalyǵy bar Oqýshylar saraıynyń qurylysy, sondaı-aq respýblıka óńirlerinde Oqýshylar saraılarynyń bazasynda 6 myńnan astam oqýshyny qamtıtyn, balalarǵa arnalǵan 7 tehnopark pen 1500-den astam bala oqıtyn 12 bıznes-ınkýbator qurý josparlanǵan.
Sondaı-aq otyrys barysynda óńirlerde jobalardy engizý týraly Almaty oblysynyń ákimi A.Batalov, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi D.Ahmetov, Qostanaı oblysynyń ákimi A.Muhambetov, Astana qalasynyń ákimi Á. Isekeshev, Almaty qalasynyń ákimi B.Baıbek baıandady.
El Premer-Mınıstri Baqytjan Saǵyntaev Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha sarapshylar toby EKSPO-2017-de kórsetilgen 1133 tehnologııanyń ishinen 115 jobany iriktep, búginde jumysqa kirisip ketkenin jetkizdi. Onyń ishinde 16 joba engizildi, jyl sońyna deıin taǵy 20 jobany engizý josparlanǵan jáne taǵy 99 joba iske asyrý satysynda tur.
«Nátıjeler jaman emes. Degenmen osymen toqtap qalmaý kerek. Sebebi baıandamalarǵa sáıkes, barlyq oblysta jumys birdeı deńgeıde júrgizilip jatqan joq. Keıbiri alda bolsa, keıbir óńirlerde bul baǵytta eshqandaı jumys atqarylyp jatqan joq», dedi Premer-Mınıstr.
Osyǵan oraı oblystar men Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń ákimdikterine, sondaı-aq ulttyq basqarýshy holdıngter men kompanııalarǵa ozyq tehnologııalardy engizý jumystaryn barynsha jandandyrý tapsyryldy. Bıyl engizý kózdelgen jobalar mindetti túrde júzege asyrylýy tıis. Baqylaý jumystary Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary Asqar Mamınge júkteldi.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»